اخبـــار

کارگاه کاردستی فرصت یادگیری مشترک مربی و بچه‌هاست

کاردستی برای کودکان گروه سنی پیش دبستانی مناسب است که جزییات زیاد نداشته باشد، پیچیده نبوده، نیاز به استفاده از قیچی، چسب و… در آن اندک باشد، کار نهایی از نظر وزنی سبک بوده و از همه مهم‌تر حضور خود کودک در آفرینش آن مشخص باشد.

بی‌با رهسپار مربی مجرب و باسابقه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان سیستان و بلوچستان با بیان این مطلب گفت: “کارهایی که از نظر ظاهر بسیار مرتب و تمیز هستند و کودک کمترین مشارکت را در خلق آن داشته باشد، بی‌تردید فاقد ارزش است. کودکان در این سن به شدت شبیه یک هنرمند واقعی هستند و آن‌ها خلق کردن مبتنی بر تخیل را دوست دارند. این که در یک کلاس ۲۰ نفره مربی یک کاردستی به عنوان الگو بسازد و از همه بخواهد شبیه آن را درست کنند، در راستای علاقه نوآموزان نیست. زیرا توانایی بچه‌ها با هم متفاوت است و بی‌تردید در چنین کلاسی، کاردستی بهتر خواهد بود که به کار مربی شبیه‌تر باشد. در این میان کودکانی که نتوانسته‌اند شبیه مربی کار کنند بی تردید حس خوبی نخواهند داشت. اما اگر کودکی آزادانه فرصت خلق کردن داشته باشد، کلاس و کارگاه کاردستی فرصت بی نظیری برای یادگیری و البته لذت بردن اوست.”

این کارشناس آموزش و پژوهش که بیش از ۱۸ سال تجربه کار با کودکان را دارد در پاسخ به این سؤال که وقتی اسم کاردستی به میان می‌آید اغلب افراد و مربیان روی کاغذ تمرکز می‌کنند. (یعنی کارهایی که با کاغذ انجام می‌شود.) آیا غیر از کاغذ مواد دیگری هم هست که بتوان به عنوان کاردستی از آنها استفاده کرد؟ گفت: “پرسش بسیار مهم و خوبی است. بی تردید کاغذ فقط یک انتخاب از بی نهایت انتخابی است که یک مربی می‌تواند داشته باشد. ما مربیان کانون دست خودمان نیست، راستش هر جا دورریختنی می‌بینیم لبخند می‌زنیم چرا که بیشتر کاردستی‌های‌مان را با دورریختنی‌ها انجام می‌دهیم. البته برای این گروه سنی، ایمن بودن نوع دور ریختنی، بسیار مهم است. به عنوان مثال لیوان یک بار مصرفی که خود کودک در آن آب خورده است، برگ‌های پاییزی که کودک با خودش به همراه می‌آورد، نایلون‌های پاره‌ای که بچه‌ها در خانه دارند و… می‌تواند ابزار این کار باشد. البته شاید این سؤال پیش بیایید که چسباندن این وسیله‌ها سخت خواهد بود و مربی باید بداند قرار نیست همیشه با چسب و قیچی کار کنیم! با  گره زدن یک نایلون یا پارچه می‌توان موجودی خلق کرد که البته خود کودک آن را انتخاب می‌کند.”

رهسپار همچنین افزود: “‌پرداختن به کاردستی علاوه بر تقویت دست، دقت نگاه و تمرین صبوری برای به نتیجه رسیدن، فرصت بی‌نظیری برای لذت بردن از جهان بی‌بدیل تخیل بچه‌هاست. شاید یکی از مهم‌ترین مواردی که در کارگاه کاردستی می‌توان آن را تقویت کرد، کمک به نترسیدن کودکان باشد. باید بپذیریم که تلاش کودکان برای ساختن، به قدر کافی زیبا هست. بنابراین بهتر است ما آدم بزرگ‌ها با معیارهای بزرگسالانه خودمان آثارشان را نسنجیم. همفکری و کار گروهی نیز در کارگاه کاردستی بسیار مهم است.”

وی در پایان تأکید کرد: “کارگاه کاردستی می‌تواند نقطه‌ شروعی برای فعالیت‌های دیگر باشد. به عنوان مثال اگر کودکی روی یک لیوان یک بار مصرف فقط دو چشم  می‌کشید از او می‌خواستم  یک اسم برایش انتخاب کند. زیرا این بخش (انتخاب اسم) رسمیت بخشیدن و احترام گذاشتن به چیزی است که کودک آن را خلق کرده است و همیشه اصرار داشتم این کار را انجام دهیم. انتخاب اسم که می‌تواند بسیار عجیب و سرشار از فانتزی باشد، انگیزه شروع مرحله کارگاه بعدی یعنی خلق نمایش بداهه است. من به عنوان مربی باور دارم، کارگاه کاردستی فرصت یادگیری مشترک من و بچه‌هاست. آن‌ها عناصر بصری، فرم‌ها و… را یاد می‌گیرند و من هم فرصت پیدا می‌کنم از پیچیدگی بزرگسالی عبور کرده و شبیه نوابغ کوچکی که کنارم هستند به جهان نگاه کنم.”

نمایش خلاق، کودک را در شرایط هم‌سان تجربه قرار می‌دهد

اجرای نمایش خلاق توسط نوآموز با تسهیلگری و هدایت مربی، زمینه‌ساز آزادسازی خلاقیت کودک است، به طوری که هم به بهتر‌آموزی او کمک می‌کند و هم به استعدادیابی کودک منتج می‌شود.

فاطمه موسوی ثابت مربی مسئول کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که بیش از دو دهه تجربه فعالیت در حوزه کودکان دارد در خصوص نقش و جایگاه نمایش خلاق برای نوآموزان گفت: “وقتی مربی قصه‌ای برای کودک می‌گوید، حس شنوایی کودک را همراه می‌کند. کودک از حس شنوایی خود استفاده می‌کند و در ذهنش تصاویری خلق می‌کند. آنگاه این تصاویر و حرکات به صورت بالقوه در ذهن می‌ماند. اما زمانی که کودک نمایش خلاق اجرا می‌کند، تصاویر خلاق ذهن او به صورت فعال بروز و ظهور می‌یابد. نوآموز وقتی خودش را جای شخصیت قصه می‌گذارد، همذات پنداری را تجربه می‌کند و غم، شادی‌ و سایر احساسات را تجربه و بازی می‌کند. بدین ترتیب، او در لحظه، هم می‌سازد و هم می‌آموزد.”

موسوی ثابت که دکترای زبان و ادبیات فارسی دارد و برای کودکان نیز می‌نویسد در ادامه می‌افزايد: “نمایش خلاق به صورت فردی و یا گروهی قابل اجراست. در نمایش‌های گروهی، کودک همکاری را می‌آموزد و به صورت غیر مستقیم فعالیت گروهی و ارتباطی را یاد می‌گیرد. او می‌آموزد که برای به نتیجه رسیدن، باید با گروه تعامل کرد. بدین ترتیب است که از طریق اجرای نمایش خلاق، مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی بین کودکان تقویت شده و این نکات در ذات کودکان نهادینه می‌شود.”

او در خصوص نقش نمایش خلاق در بهبود و ارتقای مهارت‌های زبانی هم معتقد است: “هر انسانی با تمرین، موفق به کسب مهارت‌های مختلف می‌شود. کودک با استفاده از کلمات مختلف و تمرین آن‌ها در قالب نقش‌های متفاوت، دایره‌ لغات غنی‌تری خواهد داشت و این امر در زمینه‌ ارتباط‌گیری او با هم سن و سالانش و بیان احساسات و افکارش بسیار مفید خواهد بود. کودکی که از زبانش بهتر بهره می‌گیرد، یک کودک اجتماعی‌تر و موفق‌تر خواهد بود.”

این مربی در خصوص نمایش خلاق و نقش آن در گسترش تخیل و خلق ایده‌های جدید کودکان می‌گویند: “مهم‌ترین نقش در زمینه‌ نمایش خلاق، بر عهده‌ مربی است. البته مربی فقط تسهیلگر است اما او شرایط را طوری آماده می‌کند که کودک بتواند خلاقیت خود را  به ظهور برساند. مربی با انتخاب قصه‌ای مناسب برای سن کودک، هم از نظر فضای قصه، هم پیام و هم زمینه‌ اجرای نمایشی آن (دراماتیک بودن) می‌تواند زمینه را برای یک نمایش خوب فراهم کند. او با انتخاب درست و به جا و راهنمایی‌های لازم در زمینه‌ اجرا، می‌تواند موتور خلاقیت کودک را به حرکت بیندازد. نقش‌های کودکان باید ساده، راحت و قابل اجرا باشد. به عنوان مثال در قصه‌ مهمان‌های ناخوانده، مربی می‌تواند خودش راوی باشد و هم چنین نقش پیرزن را به عهده بگیرد و کودکان هر کدام یکی از مهمان‌هایی می‌شوند که با دیالوگ‌های ساده به جمع آن‌ها اضافه شوند.”

این مربی در پایان تأکید کرد: “کودک با تجربه کردن است که می‌آموزد و آموخته‌های دوره‌ کودکی برای همیشه در خاطر فرد باقی خواهد ماند. وقتی موضوعی از حالت دیداری و شنیداری صرف، به حالت تجربی در می‌آید و کودک را در شرایط همسان قرار می‌دهد، تجربه‌ای مشابه با همان در ذهن او ساخته می‌شود. برای مثال کودک می‌آموزد راستگویی همیشه بهتر ازدروغگویی است، چون در نمایشی آن را تجربه کرده است. او یاد می گیرد شجاعت و دانایی، رمز رسیدن به موفقیت است، چون در یک نمایش، آن را اجرا کرده است. از آنجایی که این یادگیری‌ها همراه با لذت بوده، تاثیر ماندگارتری در ذهن بچه‌ها باقی می‌گذارد.”

پیام‌تان به کودک محسوس باشد، او رئالیست واقعی است

یک مربی با مهارت، زمانی می‌تواند از کودک به واسطه قصه‌ای که برایش تعریف کرده، نمایش خلاق بگیرد که با دادن تمرین‌های مناسب، او را از شرایط ناامن به شرایطی ایمن سوق دهد و نوآموز را تشویق کند تا خودش بتواند راهکارهای مناسب را کشف و حتی در کنار خود به دوستانش نیز کمک کند.

کبری شهودی فوق لیسانس پژوهش هنر که از سال‌ها تجربه فعالیت‌های هنری، پژوهشی و آموزشی در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، آموزش و پرورش و صداوسیما برخوردار است با بیان این مطلب گفت:”اجرای نمایش خلاق در کلاس‌های پیش دبستانی زمانی می‌تواند باعث شکوفایی استعدادها و بروز خلاقیت‌های بچه‌ها شود که هر زمان کودک احساس ناامنی کرد به مدد تجربه نمایش خلاق با تسلط بیشتری احساسات خود را مدیریت کند. حال اگر کودک در این زمان احساس ضعف کرد، اینجاست که مربی باید به کمک او آمده و با کودک در این احساس شریک شود و به او برای پیدا کردن یک راه حل مناسب کمک کند. کودک وقتی بی پناه نماند، با شجاعت بیشتری با حوادث مواجه می شود و با مدیریت خود، راهکارهای خلاقانه‌تری پیشنهاد می‌دهد. این تمرین مناسبی برای حوادث مشابه در زندگی واقعی او خواهد بود.”

این پژوهشگر حوزه کودکان در پاسخ به این پرسش که اگر بخواهیم به واسطه نمایش خلاق، نکات تربیتی و یادگیری مرتبط با بچه‌ها را به آنان یاد بدهیم تأثیرگذاری آن چقدر است نیز گفت: “کودک پیام‌های خیلی مستقیم را دوست ندارد. در این سن او تفکر انتزاعی نیز ندارد، یعنی کودک رئالیست واقعی است. پس پیام‌‎ها باید قابل فهم و محسوس باشند و مربی با تبحر، این مهارت را با کودک و در کنار کودک مطرح و به او کمک کند تا خودش کشف کند. یعنی سیر تمرین باید در شروع با مربی، هدایت با مربی و همکاری با کودک و نتیجه گیری توسط کودک انجام شود.”

شهودی در پاسخ به این سؤال که یک مربی چگونه می‌تواند این فرصت را برای نوآموزان پیش دبستانی فراهم کند تا از طریق نمایش خلاق به بازسازی تجربه‌های خود بپردازند نیز یادآور شد: “دنیای کودکان قبل از ورود به محیط پیش دبستانی منحصر به خانه خودش و خانه پدربزرگ و مادربزرگش و اقوام نزدیک مانند خاله و عمه و عمو و دایی و فرزندانشان است. او از طریق محیط پیش دبستانی و همچنین همسایگان و دوستان هم سن و سال وارد تعامل با جامعه می‌شود. تعامل در این جامعه و با این افراد می تواند تأثیرات زیادی بر شناخت کودک نسبت خودش و اطرافیانش ایجاد کند. گاهی این ارتباط و تعامل می‌تواند پیش‌برنده و گاهی مأیوس کننده باشد. اعتماد به نفس و همچنین عزت نفس کودک در این سال‌ها شکل می‌گیرد و شخصیت کودک ساخته می‌شود. در این زمان نمایش خلاق می‌تواند برای این کودکان شرایطی ایجاد کند که خود را دوباره در مقابل شرایط ارائه شده تجربه کنند و امکان برداشت دوم و سوم برای رسیدن به نتیجه‌ بهتر را به دست آورند.”

چالش ساخت کاردستی در تقویت مهارت‌های کودکان

بسیاری از اهداف تربیت و یادگیری در دل  کاردستی جای دارد و کودکان پیش از دبستان به خاطر علاقه‌مندی به خلق یک اثر هنری، از قالب کاردستی استقبال می‌کنند و یادگیری از این طریق برای آنان لذت‌بخش و سرگرم کننده است.

طاهره گرمسیری کارشناس ارشد علوم تربیتی (آموزش ابتدایی) و مربی مجرب و با سابقه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با بیان این مطلب گفت: “در اجرای یک کاردستی برای کودک چالش به وجود می‌آید و این چالش برخی از مهارت‌های کودک را تقویت می‌کند. افزایش اعتماد به نفس، تقویت تاب آوری، برقراری ارتباط مؤثر با همسالان و تقویت مهارت کلامی در کنار تقویت مهارت‌ حل مسئله،  مهارت شناختی و مهارت‌های حرکتی از جمله نکاتی است که پرداختن به کاردستی در آن نقش‌آفرین است.”

وی که از سه دهه تجربه کار با کودکان در استان‌های خوزستان، اصفهان و البرز برخوردار است معتقد است: “کاردستی بستر مناسبی برای یادگیری کودکان است و تقویت حواس پنجگانه و یادگیری برخی از مفاهیم علمی را به منظور آمادگی برای ورود به دبستان برای نوآموزان به دنبال دارد.”

گرمسیری که تجربه برگزاری کارگاه‌های مهارت‌ زندگی و قصه‌بازی برای کودکان را نیز در کارنامه فعالیت‌های خود دارد یادآور شد: “کاردستی تنها کار با کاغذ یا مقوا نیست، بلکه کودک از هر وسیله‌ای که بتواند کار جدیدی با آن خلق یا طراحی کند، کاردستی درست کرده‌ است. کار با دورریختنی‌ها (قوطی، جعبه، بطری نوشیدنی و …)، کار با دکمه‌های رنگی، میوه  کاج، برگ درختان، کاموای رنگی، مهره، نمد، پارچه، ظروف یکبار مصرف، تکه‌های چوب و … نیز کاردستی محسوب می‌شود. فراموش نکنیم هرچقدر ابزار متنوع‌تری دراختیار کودکان گذاشته شود خلاقیت آنها بیشتر می‌شود.”

وی در ادامه تأکید کرد: “کار گروهی مهارت‌های شناختی، اجتماعی و عاطفی کودکان را تقویت می‌کند. وقتی کودکان پیش‌دبستانی در گروه قرار بگیرند، برقراری ارتباط با همسالان، تقویت اعتماد به نفس، همدلی با دوستان و یادگیری بهتر را نیز در قالب این فعالیت آموخته و تجربه می‌کنند. کودکانی که گوشه‌گیر هستند وقتی در گروه قرار می‌گیرند به طور غیر مستقیم از همسالان خود الگوبرداری می‌کنند. کودکی که پرشور و‌ حال است و‌ با دیگران خوب ارتباط برقرار می کند به طور غیر مستقیم آموزش‌هایی را نیز به دیگر دوستانش می‌دهد و بچه‌ها در فعالیت‌های گروهی روابط اجتماعی قوی‌تری پیدا می‌کنند.”

این مربی که سال‌ها تجربه قصه‌گویی و داوری این نوع مسابقات را دارد در پایان گفت: “وقتی نوآموزان در قالب فعالیت گروهی یک کار و پروژه مشترک را به نتیجه می‌رسانند، حس خوبی در وجود تک تک اعضا ایجاد و حال کودک گوشه‌گیر هم بهتر می‌شود. فراموش نکنیم که نقش مربی مجرب در هدایت اعضا در مسیر ساخت کاردستی خیلی مهم است.”

تشویق به پرسیدن، تلاش برای پیداکردن پاسخ

فعالیت‌های علمی و آزمایش برای کودکان پیش دبستانی، به مجموعه‌ای از تجربیات و فعالیت‌های آموزشی اشاره دارد که به منظور تحریک کنجکاوی طبیعی و تفکر انتقادی در کودکان طراحی شده‌اند. این فعالیت‌ها معمولاً به صورت عملی و بازی‌محور انجام می‌شوند.

فاطمه فلاح راهبر آموزشی پایه پیش دبستانی با ۱۴ سال تجربه کار برای کودکان که در مجتمع آموزشی حضرت جوادالائمه شهر یزد فعالیت می‌کند معتقد است: “این فعالیت‌ها می‌تواند شامل موارد زیر باشند:

تجربیاتی که به صورت دست ورزی انجام می شوند؛

مشاهده و بررسی محیط پیرامون؛

پرسش و پاسخ با بزرگترها؛

آزمایش‌های ساده؛

فعالیت‌های گروهی با همسالان؛

استفاده از رسانه‌هایی مانند فیلم و کتاب و مجله‌های تصویری.

البته فعالیت‌های علمی که برای کودکان ۵ تا ۶ ساله در نظر می‌گیریم باید ساده، جذاب و ارتباط‌پذیر با دنیای روزمره آن‌ها باشد.”

او که دانش آموخته مقطع کارشناسی فیزیک اتمی _مولکولی و کارشناسی ارشد روانشناسی آموزش است در ادامه می‌گويد: “برای این کودکان، فعالیت‌های علمی باید متناسب با سطح درک آن‌ها باشد. این کودکان به طور طبیعی کنجکاو هستند و تمایل دارند تا محیط خود را کشف کنند. فعالیت‌های علمی در این سنین باید تجربه‌ای عملی باشد تا کودک از طریق مشاهده، آزمون و خطا، یاد بگیرد. همچنین، باید در این فعالیت‌ها از مفاهیم پایه علمی به صورت ساده استفاده شود تا کودک به راحتی بتواند آن‌ها را درک کند و از فرآیند یادگیری لذت ببرد.”

او درباره شرایط انجام یک فعالیت علمی و آزمایش برای بچه‌ها در این سن و سال هم معتقد است: “برای انجام فعالیت‌های علمی و آزمایشات با کودکان ۵ تا ۶ ساله، مهم است که شرایط و محیط به گونه‌ای طراحی شوند که هم ایمنی آن‌ها را تضمین کند و هم تجربه‌ای لذت‌بخش و بستری برای یادگیری فراهم آورد.انتخاب مواد ایمن و استفاده از مواد غیرسمی ، اجتناب از ابزار کوچک و تیز، محیط امن و محل مناسب، نظارت و کمک بزرگ‌ترها و راهنمایی مناسب از عوامل مهم و قابل توجه در انجام آزمایشات علمی در این سنین هستند.”

این مربی و راهبر آموزشی با توجه به تجارب خود تأکید می‌کند: “برای انجام فعالیت‌های علمی جذاب و آموزشی برای کودکان پیش دبستانی، می‌توان از وسایل ساده‌ای استفاده کرد که در محیط خانه یا طبیعت به راحتی قابل دسترسی هستند. این وسایل نه تنها ایمن و در دسترس‌اند، بلکه به راحتی قابل درک برای کودکان نیز هستند. به عنوان مثال آب، خاک، چوب، رنگ‌های خوراکی، گیاهان و حتی وسایلی که کودکان از آنها برای بازی کردن در طول روز استفاده می کنند، مانند توپ و بادکنک. نکته نهایی این که شاید مقوله‌ ابزار و وسایل در مقابل ایجاد شرایط و فضایی خلاق و آزاد برای کاوش، که کودکان بتوانند از طریق تجربه یاد بگیرند و کنجکاوی طبیعی خود را تقویت کنند کم اهمیت‌تر جلوه کند. تشویق به سؤال پرسیدن و تلاش برای پیدا کردن جواب با راه‌های مختلف، اصلی‌ترین بخش فرایند یک آزمایش یا پروژه علمی است.”

قصه در ذات خود قدرت تربیت و یادگیری دارد

قصه در ذات خویش این قدرت را دارد که به عنوان یک تکنولوژی آن هم در دنیای امروز که موبایل و تبلت بچه‌های ما را احاطه کرده است، در حوزه یاددهی، تربیت و یادگیری همچنان معنادار باشد.

“مااوریسیو پاتینو اسودو”، قصه‌گوی اهل کشور کلمبیا و تحصیل کرده رشته ارتباطات رسانه‌ای، با بیان این مطلب گفت: ️”قصه زمانی به عنوان ابزاری در مسیر تربیت و یادگیری اثرگذار است که مخاطب با تمام وجودش شنونده باشد و  مربی با تمام احساس و حس درونی خود در صدد انتقال پیام به شکل قصه باشد. اگر این دو هم زمان اتفاق بیفتند، به نتیجه مطلوب می رسیم.”

این قصه‌گوی بین‌المللی در باره شیوه کار خودش اضافه کرد: “هنگامی که افراد با قصه ارتباط می‌گرفتند و پیام را به طور کامل درک می‌کردند، به سراغ موضوع اصلی می‌رفتیم و آن را مطرح می‌ساختیم. بدین معنا که اگر قرار باشد در حوزه موردنظر به نتیجه برسیم، باید چه کار کرد؟ اینجا بود که مخاطب به خاطر شباهت داستان با هدف، خودش راه حل را بیان می‌کرد و مسیر حرکت برایش مشخص بود.”

او معتقد است قصه فقط برای کودکان نیست و از این ابزار می‌توان در زمینه‌های مختلف بهره گرفت. این تحصیل کرده رشته ارتباطات رسانه‌ای در همین رابطه افزود: “زمانی یکی از بانک‌های کشور کلمبیا قرار بود سلسله آموزش‌هایی را به کارکنان خود بدهد. از ما دعوت شد این برنامه را در قالب قصه‌گویی اجرا کنیم. من برای انجام این آموزش داستانی طراحی کردم که در آن یک ایهام وجود داشت و این ایهام همانا نقطه اوج کار و هدف آموزش ما بود. در اجرای برنامه‌ها به جای آنکه هدف دوره آموزشی را مستقیم گویی کنیم، بر اساس برنامه بانک، داستانی طراحی کردیم و نقطه اوج آموزش را به صورت ایهام و معما درون آن قرار دادیم تا مخاطبان خود به کشف آن بپردازند. لذا من معتقدم از طریق قصه و قصه‌گویی کارهای بسیاری می‌توان انجام داد که شاید در نگاه اول همه‌ی ابعاد این فعالیت جالب و جذاب را نتوان شناخت.”